بیماری آتروفی ماهیچه ای – نخاعی (spinal muscular atrophy , SMA)

در انسان دو ژن بسیار مشابه به نام‌های SMN1 و SMN2 روی کروموزوم 5 وجود دارد. تعداد نسخه‌های ژن SMN2 نقش مهمی در تعیین شدت فنوتیپ بیماری ایفا می‌کند. در برخی موارد، پیش از انجام تست ژنتیک، پزشکان ممکن است از روش‌هایی مانند الکترومیوگرافی (EMG) یا بیوپسی عضله برای ارزیابی اولیه استفاده کنند.
آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) یک بیماری نورون حرکتی و از اختلالات عصبی–عضلانی است که به‌طور عمده نورون‌های حرکتی شاخ قدامی نخاع را درگیر می‌کند. این نورون‌ها مسئول کنترل عضلات ارادی هستند؛ عضلاتی که در فعالیت‌هایی نظیر کنترل سر و گردن، نشستن، چهار دست‌وپا رفتن، راه رفتن و بلع نقش اساسی دارند.

شیوع بیماری SMA

آتروفی عضلانی نخاعی مرتبط با کروموزوم 5q یکی از شایع‌ترین بیماری‌های ژنتیکی نادر محسوب می‌شود. این بیماری یک اختلال اتوزومال مغلوب، پیشرونده است که در اثر جهش‌های دوآللی در ژن SMN1 (Survival Motor Neuron 1) ایجاد می‌شود. این جهش‌ها منجر به کاهش پروتئین SMN، تخریب نورون‌های حرکتی و در نهایت ضعف و آتروفی عضلانی با شدت و زمان شروع متغیر می‌شوند.

تظاهرات بالینی

در بیماری SMA، ضعف عضلانی عمدتاً عضلات پروگزیمال (نزدیک به تنه) را درگیر می‌کند؛ از جمله عضلات شانه، لگن و پشت. ضعف عضلات اندام‌های تحتانی معمولاً شدیدتر از اندام‌های فوقانی است. در برخی بیماران، عضلات درگیر در بلع و تغذیه نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
درگیری عضلات تنفسی، به‌ویژه عضلات بین‌دنده‌ای، می‌تواند منجر به افزایش خطر عفونت‌های تنفسی مانند پنومونی و سایر بیماری‌های ریوی شود.
نکته مهم آن است که حس و توانایی‌های شناختی بیماران مبتلا به SMA طبیعی باقی می‌ماند و اغلب این بیماران از نظر هوش و تعاملات اجتماعی عملکرد مطلوبی دارند.

طبقه‌بندی بالینی SMA

بیماری SMA به چهار تیپ بالینی (I تا IV) تقسیم می‌شود. این تقسیم‌بندی بر اساس سن شروع علائم و بیشترین توان حرکتی کسب‌شده انجام می‌گیرد. لازم به ذکر است که شدت بیماری و سیر بالینی می‌تواند در هر فرد متفاوت باشد.

تیپ I (SMA نوع I – بیماری وردنیگ–هافمن)

این شدیدترین فرم SMA است و معمولاً قبل از 6 ماهگی (و گاه پیش از 3 ماهگی) بروز می‌کند. برخی مادران کاهش حرکات جنین را در ماه‌های پایانی بارداری گزارش می‌کنند.
نوزادان مبتلا قادر به کنترل مناسب سر و گردن نیستند و تأخیر شدید رشدی–حرکتی دارند. ضعف شدید عضلات اندام‌ها، ناتوانی در نشستن یا چهار دست‌وپا رفتن و مشکلات واضح در تغذیه و بلع شایع است.
آتروفی زبان و فاسیکولاسیون‌های زبانی (حرکات موجی‌شکل که به‌صورت برجستگی‌های ریز قابل مشاهده‌اند) از یافته‌های شاخص هستند.
عضلات بین‌دنده‌ای به‌شدت ضعیف‌اند و تنفس عمدتاً به‌صورت دیافراگمی انجام می‌شود. قفسه سینه ممکن است ظاهر مقعر پیدا کند و به دلیل تهویه ناکافی، رشد کامل ریه‌ها مختل شود. ضعف سرفه و احتباس CO₂ و کاهش اکسیژن به‌ویژه هنگام خواب، خطر بروز نارسایی تنفسی و شبه‌خفگی را افزایش می‌دهد.

تیپ II (SMA نوع II)

شروع علائم معمولاً بین 15 ماهگی تا 2 سالگی است. این کودکان غالباً قادر به نشستن بدون حمایت هستند، اما معمولاً نمی‌توانند به‌تنهایی از وضعیت خوابیده به نشسته تغییر وضعیت دهند.
مشکلات بلع ممکن است منجر به دریافت ناکافی غذا، اختلال رشد و عدم افزایش وزن شود. ضعف عضلات زبان، لرزش ظریف انگشتان در حالت باز، تنفس دیافراگمی و ضعف سرفه از تظاهرات شایع هستند.
در این بیماران نیز به دلیل تهویه ناکافی، مقداری از CO₂ در ریه‌ها باقی می‌ماند. اسکولیوز اغلب در سیر رشدی این کودکان دیده می‌شود.

تیپ III (SMA نوع III – بیماری کوگلبرگ–ولاندر)

این فرم که به SMA نوجوانان نیز معروف است، می‌تواند از اوایل کودکی (حدود 3 سالگی) تا بزرگسالی بروز کند. بیماران معمولاً قادر به ایستادن و راه رفتن هستند، اما ضعف عضلانی به‌ویژه در هنگام برخاستن از حالت نشسته، بالا رفتن از پله یا دویدن مشهود است.
مراحل اولیه رشد حرکتی اغلب طبیعی است، ولی زمین خوردن‌های مکرر در اوایل راه رفتن شایع می‌باشد. برخی بیماران ممکن است هرگز به توانایی راه رفتن مستقل دست نیابند.
ترمور ظریف انگشتان در حالت کشیده دیده می‌شود، اما فاسیکولاسیون زبان کمتر مشاهده می‌گردد. مشکلات بلع و تغذیه در دوران کودکی معمولاً خفیف یا غایب است. از دست رفتن توانایی راه رفتن ممکن است در کودکی، نوجوانی یا حتی بزرگسالی و اغلب در پی جهش‌های رشدی یا بیماری‌های همراه رخ دهد.

تیپ IV (SMA نوع IV – فرم بزرگسالان)

علائم این نوع معمولاً پس از 35 سالگی ظاهر می‌شود، اگرچه به‌ندرت در سنین 18 تا 30 سال نیز گزارش شده است. این فرم نادرترین نوع SMA است.
درگیری عضلات بولبار (مرتبط با بلع و تنفس) معمولاً خفیف‌تر از انواع دیگر است. بیماران ممکن است به‌صورت دوره‌ای دچار افت عملکرد حرکتی شوند که این کاهش عملکرد می‌تواند به‌طور ناگهانی و در ارتباط با بیماری‌های همراه یا تغییرات رشدی بروز کند.

منبع

Verhaart IE, Robertson A, Wilson IJ, Aartsma-Rus A, Cameron S, Jones CC, Cook SF, Lochmüller H
Prevalence, incidence and carrier frequency of 5q-linked spinal muscular atrophy: a literature review.
Orphanet Journal of Rare Diseases. 2017;12(1):1–5

تهیه کننده: ساغر ذاکری واحد مولکولی آزمایشگاه نوبل اصفهان

.