آزمایش PKU (فنیل‌کتونوری):

از غربالگری نوزادان تا تشخیص و پایش درمان

فنیل‌کتونوری PKU یکی از بیماری‌های متابولیک قابل درمان است که تشخیص زودهنگام آن از طریق غربالگری نوزادان، امکان رشد طبیعی و زندگی سالم را فراهم می‌کند.

نویسنده: دکتر نرگس بابادایی، مسئول بخش HPLC و کنترل کیفی

فنیل‌کتونوری (PKU) یک بیماری ارثی نادر در متابولیسم اسیدهای آمینه است که با افزایش سطح فنیل‌آلانین (Phe) خون مشخص می‌شود. این بیماری به دلیل کمبود آنزیم فنیل‌آلانین هیدروکسیلاز (PAH) در کبد ایجاد می‌شود که وظیفه تبدیل فنیل‌آلانین به تیروزین را بر عهده دارد. در صورت عدم تشخیص و درمان به‌موقع، تجمع فنیل‌آلانین می‌تواند منجر به ناتوانی ذهنی، تشنج و اگزما شود. خوشبختانه،PKU یکی از بیماری‌های متابولیک قابل درمان است که تشخیص زودهنگام آن از طریق غربالگری نوزادان، امکان رشد طبیعی و زندگی سالم را فراهم می‌کند. این مقاله به بررسی جنبه‌های آزمایشگاهی تشخیص، تفسیر نتایج و پایش درمان PKU می‌پردازد.

غربالگری نوزادان: اولین گام تشخیص

غربالگری نوزادان برای PKU یکی از موفق‌ترین برنامه‌های بهداشت عمومی در جهان است. این غربالگری معمولاً با استفاده از طیف‌سنجی جرمی متوالی (Tandem Mass Spectrometry) بر روی نمونه خون خشک‌شده کاغذی (Dried Blood Spot) که از پاشنه پای نوزاد گرفته می‌شود، انجام می‌گیرد. بهترین زمان نمونه‌گیری بین ۲۴ تا ۷۲ ساعت پس از تولد است.

Newborn screening tests for your baby | March of Dimes

بهترین زمان نمونه‌گیری بین ۲۴ تا ۷۲ ساعت پس از تولد است.


حد آستانه تشخیصی برای نتیجه مثبت غربالگری

راهنمای ACMG (آمریکا): غلظت Phe خون بیش از ۱۳۰ میکرومول بر لیتر (محدوده طبیعی: ۳۰ تا ۹۰ میکرومول بر لیتر)

راهنمای اروپا: غلظت Phe خون بیش از ۱۲۰ میکرومول بر لیتر (معادل ۲ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر)

در برخی پروتکل‌ها، نسبت Phe/Tyr (فنیل‌آلانین به تیروزین) نیز به عنوان یک شاخص مکمل استفاده می‌شود. نسبت بالاتر از ۳ به عنوان غیرطبیعی در نظر گرفته می‌شود و به تشخیص کمک می‌کند.

این نسبت به‌ویژه در کاهش نتایج مثبت کاذب در نوزادانی که نمونه خون آن‌ها در کمتر از ۲۴ ساعت اول گرفته شده، مفید است.

نوزادانی که زودتر از ۲۴ ساعت پس از تولد ترخیص می‌شوند، ممکن است سطح Phe آن‌ها هنوز به حد تشخیصی نرسیده باشد. در این موارد تکرار آزمایش ضروری است.

تست‌های تأییدی پس از نتیجه مثبت غربالگری

آنالیز کمّی اسیدهای آمینه پلاسما

پس از دریافت نتیجه مثبت در غربالگری، آنالیز کمّی اسیدهای آمینه پلاسما به عنوان تست تأییدی اصلی انجام می‌شود.     نمونه‌گیری باید پس از ۳ تا ۴ ساعت ناشتایی انجام گیرد. این آزمایش سطح دقیق فنیل و تیروزین را اندازه‌گیری می‌کند و به تشخیص افتراقی بین انواع مختلف هیپر فنیل‌آلانینمی کمک می‌کند.

آنالیز پترین‌ها و اندازه‌گیری فعالیت  DHPR

از آنجایی که کمبود تتراهیدروبیوپترین (BH4) می‌تواند علائمی مشابه PKU ایجاد کند اما درمان متفاوتی نیاز دارد، اندازه‌گیری پترین‌ها (نئوپترین و بیوپترین) در ادرار یا نمونه خون خشک و سنجش فعالیت آنزیم دی‌هیدروپترین ردوکتاز (DHPR) در نمونه خون خشک ضروری است. کمبود DHPR با الگوی مشخص افزایش بیوپترین و نئوپترین طبیعی یا کمی افزایش‌یافته شناخته می‌شود.

تست بارگذاری BH4

تست بارگذاری BH4 برای ارزیابی پاسخ‌دهی به کوفاکتور و تعیین امکان استفاده از داروی ساپروپترین انجام می‌شود. در این تست، BH4با دوز ۲۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم تجویز شده و سطح فنیل‌آلانین خون در بازه‌های زمانی مشخص، معمولاً ۴ و ۸ ساعت پس از تجویز، اندازه‌گیری می‌شود. پاسخ مثبت به صورت کاهش حداقل ۳۰ درصدی سطح فنیل‌آلانین نسبت به مقدار پایه در حداقل یکی از زمان‌های اندازه‌گیری تعریف می‌شود.

Prenatal DNA screening test

 

آنالیز مولکولی ژن PAH

توالی‌یابی ژن PAH امروزه به عنوان بخش مهمی از فرآیند تشخیصی محسوب می‌شود. این آزمایش نه تنها تشخیص مولکولی دقیق را فراهم می‌کند، بلکه به درک همبستگی ژنوتیپ-فنوتیپ و پیش‌بینی شدت بیماری کمک می‌کند. روش‌های مورد استفاده شامل توالی‌یابی سنگر (با دقت بالای ۹۹/۹۹٪) و توالی‌یابی نسل جدید (NGS) (با دقت بالای ۹۹/۸٪) است. در مواردی که توالی‌یابی استاندارد قادر به شناسایی جهش نباشد، تکنیک MLPA برای شناسایی حذف‌ها و مضاعف‌شدگی‌های بزرگ ژنی کاربرد دارد.   

تفسیر نتایج: طبقه‌بندی هیپر فنیل‌آلانینمی

نتایج آزمایشگاهی به طبقه‌بندی شدت بیماری کمک می‌کند که مستقیماً بر تصمیم‌گیری درمانی تأثیر می‌گذارد.

 طبقه بندی   میزان PHP (میکرون بر لیتر) ملاحضات بالینی 
هیپر فنیل‌آلانینمی خفیف (MHP)  ۱۲۰ تا ۳۶۰  معمولاً نیازی به درمان ندارد.    
 PKU خفیف   ۳۶۰ تا کمتر از ۱۲۰۰  نیازمند رژیم غذایی محدودکننده Phe
 PKU کلاسیک  ۱۲۰۰ و بالاتر  نیازمند رژیم غذایی سختگیرانه و پایش منظم

 

سطوح Phe در طول ۲۴ ساعت می‌تواند نوسان قابل‌توجهی داشته باشد، به‌ویژه در کودکان مبتلا به PKU این نوسانات ممکن است نیاز به تکرار آزمایش را ضروری کند. همچنین، در تفسیر نتایج باید به این نکته توجه داشت که محدوده طبیعی Phe خون معمولاً بین ۳۰ تا ۹۰ میکرومول بر لیتر است.

تشخیص افتراقی

تشخیص افتراقی PKU شامل موارد زیر است:

هیپر فنیل‌آلانینمی گذرا: افزایش موقت Phe که معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود.

نقص‌های متابولیسم BH4: شامل نقص در سنتز یا بازیافت BH4 که نیازمند درمان متفاوت است.

کمبود DHPR: حدود ۲٪ از موارد افزایش Phe را تشکیل می‌دهد و رویکرد درمانی متفاوتی دارد.

پایش درمان

پایش منظم سطح Phe خون برای اطمینان از کنترل متابولیک و پیشگیری از عوارض عصبی حیاتی است. اهداف درمانی بر اساس سن بیمار متفاوت است.

 گروه سنی محدوده هدف Phe (میکرومول بر لیتر)
 کودکان تا ۱۲ سال  120 تا 160
 نوجوانان (بیش از 12 سال) 120 تا 600
یزرگسال حفظ Phe کمتر از 600 (حداقل تا سن 20 سالگی)
دوران بارداری

120 تا 360 (حداقل 2 هفته قبل از بارداری و در طول بارداری)

 

اهمیت پایداری سطح فنیل‌آلانین Phe

تحقیقات اخیر نشان داده‌اند که نوسانات سطح Phe ممکن است بیش از خود سطح Phe بر عملکرد شناختی بیماری تأثیر بگذارند. ناپایداری Phe با اختلال در عملکرد اجرایی، نوسانات خلقی و کاهش اثربخشی درمان مرتبط است.  بنابراین، پایش منظم و تلاش برای حفظ سطح پایدار Phe در محدوده هدف از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.   

پایش سطح فنیل‌آلانین Phe در بارداری

در زنان باردار مبتلا به PKU، کنترل دقیق سطح Phe از اهمیت حیاتی برخوردار است. سطح بالای Phe مادر می‌تواند منجر به عوارض جدی جنینی از جمله میکروسفالی، ناتوانی رشدی، محدودیت رشد داخل رحمی و نقص‌های مادرزادی قلب شود. توصیه می‌شود سطح Phe مادر حداقل ۲ هفته قبل از بارداری و در تمام طول بارداری در محدوده ۱۲۰ تا ۳۶۰ میکرومول بر لیتر حفظ شود.

محدودیت‌های آزمایشگاهی و نکات کیفی
نمونه‌گیری و زمان‌بندی
  • نمونه خون خشک باید بین ۲۴ تا ۷۲ ساعت پس از تولد جمع‌آوری شود.   
  • در آنالیز اسیدهای آمینه پلاسما، ناشتایی ۳ تا ۴ ساعته قبل از نمونه‌گیری ضروری است.   
  • نمونه‌های گرفته‌شده در کمتر از ۲۴ ساعت اول ممکن است نتایج منفی کاذب داشته باشند.   
روش‌های سنجش
  • طیف‌سنجی جرمی متوالی (MS/MS): روش استاندارد طلایی با حساسیت ۱۰۰٪ و ویژگی ۹۹/۹۵٪
  • روش فلورومتری: روش جایگزین با نقاط برش متفاوت
  • کروماتوگرافی تبادل یونی: روش دقیق برای آنالیز کمّی اسیدهای آمینه
نتیجه‌گیری

آزمایش PKU یک فرآیند چندمرحله‌ای است که از غربالگری نوزادان آغاز شده و با تست‌های تأییدی، آنالیز مولکولی و پایش مستمر درمان ادامه می‌یابد.   

تشخیص زودهنگام و مدیریت مناسب این بیماری می‌تواند به بیماران امکان دهد زندگی طبیعی و سالمی داشته باشند.   

آزمایشگاه‌ها نقش کلیدی در این فرآیند ایفا می‌کنند؛ از نمونه‌گیری صحیح و سنجش دقیق تا تفسیر صحیح نتایج و همکاری با تیم درمانی چندتخصصی.   

در تفسیر نتایج PKU، همیشه باید به سن بیمار، زمان نمونه‌گیری، روش سنجش و محدوده‌های مرجع مرتبط توجه کرد. در موارد مبهم یا نتایج مرزی، تکرار آزمایش و انجام تست‌های تکمیلی (آنالیز پترین‌ها، DHPR و آنالیز مولکولی) توصیه می‌شود.

سوالات متداول درباره آزمایش فنیل کتونوری ( (PKU

 

آزمایش PKU چیست؟

آزمایش PKU برای غربالگری و تشخیص فنیل‌کتونوری و بررسی سطح فنیل‌آلانین خون انجام می‌شود. تشخیص این بیماری معمولاً با غربالگری نوزادان آغاز شده و در صورت مثبت بودن نتیجه، تست‌های تأییدی انجام می‌شوند.

بهترین زمان انجام غربالگری PKU چه زمانی است؟

بهترین زمان نمونه‌گیری برای غربالگری PKU بین ۲۴ تا ۷۲ ساعت پس از تولد است. نمونه‌گیری در کمتر از ۲۴ ساعت اول ممکن است نیاز به تکرار آزمایش داشته باشد.

آیا برای آزمایش تأییدی PKU باید ناشتا بود؟

برای آنالیز کمّی اسیدهای آمینه پلاسما، نمونه‌گیری باید پس از ۳ تا ۴ ساعت ناشتایی انجام شود.

اگر نتیجه غربالگری PKU مثبت باشد، چه آزمایش‌هایی انجام می‌شود؟

پس از نتیجه مثبت غربالگری، بسته به شرایط بیمار، آزمایش‌هایی مانند آنالیز کمّی اسیدهای آمینه پلاسما، آنالیز پترین‌ها، اندازه‌گیری فعالیت DHPR، تست بارگذاری BH4 و آنالیز مولکولی ژن PAH انجام می‌شود.

محدوده طبیعی فنیل‌آلانین خون چقدر است؟

در این مقاله، محدوده طبیعی Phe خون معمولاً بین ۳۰ تا ۹۰ میکرومول بر لیتر ذکر شده است. تفسیر نتیجه باید با توجه به سن، زمان نمونه‌گیری، روش سنجش و محدوده مرجع آزمایشگاه انجام شود.

آیا آزمایش PKU در دوران بارداری اهمیت دارد؟

بله.     در زنان باردار مبتلا به PKU، کنترل دقیق سطح فنیل‌آلانین اهمیت حیاتی دارد و توصیه می‌شود سطح Phe حداقل ۲ هفته قبل از بارداری و در طول بارداری در محدوده ۱۲۰ تا ۳۶۰ میکرومول بر لیتر حفظ شود.

افزایش فنیل‌آلانین چه عوارضی دارد؟

فنیل‌آلانین یک اسیدآمینه ضروری است که در شرایط طبیعی توسط مسیرهای متابولیکی بدن پردازش می‌شود.   در فنیل‌کتونوری (PKU) و برخی اختلالات متابولیک مرتبط، توانایی بدن برای متابولیسم فنیل‌آلانین کاهش می‌یابد و در نتیجه، سطح آن در خون افزایش پیدا می‌کند.

تداوم سطح بالای فنیل‌آلانین، به‌ویژه در صورت تشخیص و درمان نشدن، می‌تواند بر سیستم عصبی و روند تکامل مغز تأثیر بگذارد.   در موارد درمان‌نشده، افزایش پایدار فنیل‌آلانین می‌تواند با اختلال در تکامل شناختی و ذهنی، مشکلات یادگیری، اختلالات رفتاری و تشنج همراه باشد.   به همین دلیل، تشخیص زودهنگام PKU و پایش منظم سطح فنیل‌آلانین اهمیت زیادی دارد.

در دوران بارداری نیز کنترل سطح فنیل‌آلانین مادر اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا افزایش کنترل‌نشده آن می‌تواند با عوارضی برای جنین همراه باشد و خطر محدودیت رشد، میکروسفالی و برخی ناهنجاری‌های مادرزادی را افزایش دهد.  بنابراین، هدف از اندازه‌گیری فنیل‌آلانین تنها تشخیص اولیه PKU نیست؛ بلکه پایش مداوم آن بخش مهمی از مدیریت بیماری و پیشگیری از عوارض ناشی از افزایش طولانی‌مدت فنیل‌آلانین است.

 

تاریخ انتشار : 1405/08/28
تعداد بازدید: 30